Wednesday, February 09, 2005

Tranh gà

Con gà trống - tranh của họa sĩ Thành Chương

Chú gà trong tranh dân gian được xem là đặc trưng của tranh tết như những dòng thơ của Tú Xương: Đì đẹt ngoài sân, tràng pháo chuột/ Om sòm trên vách, bức tranh gà.

Trong những bộ sưu tập tranh dân gian có trên mười bức tranh gà rất đẹp (và có khá nhiều tranh có hình ảnh chú gà). Và một điều cần chú ý: trong số tranh này, ngoài bức tranh diễn tả tình mẫu tử thì phần lớn đều vẽ gà trống.

Theo nhà nghiên cứu mỹ thuật Huỳnh Hữu Ủy, có một nguyên nhân sâu xa: dán tranh gà trước cửa cũng là một loại bùa “trấn môn” để xua đuổi tà ma, vì vậy khi chú gà trống cất tiếng gáy, bình minh thức dậy, ma quỉ phải chạy về bóng tối.

Do vậy hình ảnh chú gà trống trong tranh bao giờ cũng sắc màu sặc sỡ, hùng tráng, mỏ khỏe, cựa dài, chân sải bước mạnh mẽ... Có thể điểm qua một số bức tranh gà

Con gà trống: tượng trưng cho sự bất khuất không sợ kẻ thù, đồng thời nó cũng biểu hiện một đức tính cao quí là chữ tín - hằng ngày nó gáy canh không bao giờ sai. Gà trống là bạn của dân quê, nó đánh thức mọi người dậy đúng giờ khắc để lo việc làm ăn.

Thần táo
Thần Táo (có hình ảnh chú gà): đây là ba vị thần gắn bó mật thiết với mỗi gia đình Việt Nam. Hằng năm thần Táo lên báo cáo Thiên đình về chuyện buồn vui, giàu nghèo của mỗi gia đình mà họ ngự trị. Bức tranh diễn tả cảnh sung túc dưới sự che chở của thần Táo. Trong đó, các loài gia súc phát triển sung túc khỏe mạnh, chú gà vẫn là một biểu tượng rất đẹp

Em bé ôm gà
Em bé ôm gà: trong những bức tranh gà nổi tiếng của tranh dân gian Đông Hồ, tranh Em bé ôm gà có thể được xem là một biểu tượng đặc trưng, quen thuộc được trưng bày nhiều nhất vào dịp tết. Nó là hình ảnh tượng trưng cho hạnh phúc, dồi dào, ấm no, thịnh vượng của ngày xuân.

Đàn gà mẹ con: tượng trưng cho sự phúc đức đa đinh. Và đây cũng nói lên một cảnh sinh hoạt của người dân đồng quê: nuôi gà. Bức tranh lại còn tượng trưng cho tình thương mẹ con: gà mái mẹ ấp ủ đàn con, sẽ vì đàn con mà chống lại bạo lực.

Gà đàn
Gà đàn: bố cục gần giống với tranh Đàn gà mẹ con. Tuy nhiên, nơi đây có cả gà trống và gà mái. Gà trống trông oai phong lẫm liệt, đảo mắt nhìn về phía trước cảnh giác những điều bất trắc. Gà mái dáng điệu cần cù, miệt mài bới thóc cho những chú gà con vô tư lự. Bức tranh nói lên một cuộc sống gia đình ấm no và hạnh phúc.

Đàn gà mẹ con
Qua tiến trình lịch sử, dù biết bao vật đổi sao dời, con gà trong tranh dân gian vẫn không ngừng vươn mình gáy vang hòa nhập với sự phát triển nghệ thuật đương đại. Điều này có thể gặp ở tranh gà của họa sĩ Thành Chương với bố cục rất phóng túng, nhưng vẫn hết sức gần gũi những đường nét của chú gà một thuở tết xa xưa...

TRẦN TRUNG SÁNG


“Om sòm trên vách bức tranh gà”


Tết Gà, làm sao thiếu được tranh gà! Mà chẳng phải Tết Gà, cứ Tết, là có tranh gà. Xưa thì thế! Hình tượng Gà có lẽ phải được xếp vào bậc nhất trong các dòng tranh dân gian. Đông Hồ, Hàng Trống, Kim Hoàng..., dòng tranh dân gian nổi tiếng nào cũng có hình tượng gà. Gà Trống, gà Vinh Hoa, gà Thần, gà Đại Hùng, gà mẹ gà con... Cứ tưởng tượng một chợ Tết xưa, nếu không nhiều tranh gà, làm sao trong bài thơ "Chợ Tết" nhà thơ Đoàn Văn Cừ có thể tả được:

Lũ trẻ còn mải ngắm bức tranh gà
Quên cả chị bên đường đang đứng gọi

Mà tả tranh gà, không ai có thể tài tình như Tú Xương, ông chỉ dùng có mấy chữ thôi, ra cả một không khí Tết thôn dã vui vẻ hồn nhiên, tài hơn nữa, ra cả thần thái tranh gà dân gian:

Đì đẹt ngoài sân tràng pháo chuột
Om sòm trên vách bức tranh gà



Tranh gà màu sắc tươi rói, giống hệt màu Tết. Đầu tiên, phải kể hình tượng con gà trống. Gà trống tranh Đông Hồ một mình oai vệ ngẩng cao đầu, mào đỏ thắm, cựa sắc nhọn, ngực ưỡn, đuôi xòe... rõ ràng mang tới điềm lành, đại cát, nghinh xuân. Gà trống tranh Hàng Trống, oai phong, che chở, đứng bên khóm mẫu đơn lộng lẫy, mấy chú gà con quanh quẩn bên cạnh, ra dáng một ông chủ quyền thế, trách nhiệm. Quân tử giữ đạo quân tử. Nghe nói, tranh gà sớm xuất hiện cùng với tranh thần Chung Quỳ (Thần Canh Cửa), để trấn quỷ trừ tà. Gà từng được cung kính tôn thờ như một thế lực siêu phàm. Tiếng gà gáy cất lên làm đổ vỡ những thế lực hắc ám, xua tan màn đêm tăm tối, báo một ngày mới bắt đầu. Gà trống của dòng tranh Kim Hoàng là gà Thần, bao giờ cũng có thêm chữ "Thần kê trừ tà". Ngày Tết treo tranh gà trống là để cầu mong an lành, hạnh phúc.



Tranh "Vinh hoa" của làng tranh Đông Hồ là hình tượng một bé trai bụ bẫm ôm gà trống, nhìn đã vui mắt, sướng lòng. Gà trống, gà mái, gà con quây quần trong tranh ấm cúng, đoàn tụ và sung túc, như ước nguyện bình dị của người Việt Nam, năm nào cũng thế... "Gà đàn" mà con gà mái mẹ ngậm mồi gọi con trông cũng thật đáng yêu. Tết, không nhìn tranh gà, làm sao hiểu nổi thú vui sum họp, thân thương, thú vui bình dị giờ đây chỉ những gia đình quý trọng truyền thống mới xiết bao muốn giữ gìn.



Tranh Gà lâu nay vắng dần, những họa sĩ thích vẽ 12 con giáp dường như thưa hơn cảm xúc sáng tạo, nên gà cũng chẳng còn bao nhiêu trong hội họa hiện đại. Đấy là trong tranh, trong tranh thôi. Tết, chẳng nhà nào chịu thiếu gà. Năm ngoái vướng vào dịch cúm gia cầm, giá gà lững lờ mấy ngày giáp Tết, đột nhiên tăng vọt vào ngày tất niên, vì không mấy ai chịu nổi trên mâm cỗ cúng giao thừa thiếu đi con gà ngậm cành hoa hồng. Gà trong ngày Tết là quan trọng, điều ấy không ai phủ nhận. Gà trong ngày thường cũng quan trọng.Gà để ăn không thể thiếu. Nhưng mà gà trên tranh, từ lâu lắm đã thôi om sòm rồi. Bọn trẻ con nông thôn còn đỡ, chứ trẻ con thành phố giờ đây làm văn tả gà là lúng túng. Sau câu "Nhà em có một con gà", như văn mẫu bắt buộc, chúng không biết viết gì hơn nữa, gà mà chúng trông thấy thường ở tình trạng đã làm sạch, chỉ xát muối thôi là luộc, không có lông, làm sao tả được lông đuôi gà trống rực rỡ thế nào, mào gà trống rực rỡ ra sao, gà con như nắm tơ nõn, gà mẹ màu nâu xám mượt mà... Nếu tranh gà cũng thôi không còn nữa, sợ thẩm mỹ về loài gà sẽ mất. Bao giờ lại "om sòm trên vách bức tranh gà..."?

Phạm Thanh Hà
Nhân Dân Xuân Ất Dậu - 2005


Bức tranh gà

Khuôn tranh làng Hồ
Thơm mùi gỗ thị
Vỏ xơ mướp khô
Vuốt trên giấy bản
Sắc mầu đã tô

Bác thợ lật giấy
Con gà đứng dậy
Ơ sao bỗng thấy
Mắt gà chớp nhanh
Mắt bác không chớp

Cái mào lửa cháy
Cổ vươn tiếng gáy
O o bình minh
Chân vàng sừng sững

Đầu như đầu phượng
Đuôi xòe đuôi trĩ
Mình tựa mình công
Sống hơn gà sống.

Nòi gà để lại
Từ đời cha ông
ấp bằng hơi thở
Nuôi bằng tấm lòng
Tấm lòng ngàn xưa
Ngàn sau nở mãi
Trẻ như cô gái
Khỏe như lúa đồng
Con gà xòe lông
Bảy sắc cầu vồng
Màu đen than cói
Màu xanh gỉ đồng
Màu lam lá chàm
Màu vàng hạt dành
Màu trắng chất điệp
Vỏ sò vỏ hến
Quê bờ biển xanh
Như còn long lanh
Bao mùa xuân qua
Để màu hồng lại
Sông núi cho xanh
Hồn nước sống mãi
Con gà đứng canh.

Bác thợ ngắm tranh
Thấy lòng vỗ cánh
Thấy đời lại xanh

Ơi người nghệ sĩ
Tên là dân gian
Góp cùng trời đất
Con gà Việt Nam

Gà từ trong tranh
Gà ra cuộc đời
Gáy lên! Gà ơi…

Hoài Anh


Lời bình:
“Làng Mái có lịch, có lề - Có sông tắm mát, có nghề làm tranh”. Làng Mái (còn gọi là Đông Mại) nghèo mà hào hoa ven bờ sông Đuống lặng lẽ chảy xuôi đã góp cho đời sống văn hoá Việt Nam phong phú, đa dạng và thật vô giá: Dòng tranh dân gian Đông Hồ “độc nhất vô nhị”.

Đã nhiều nhà thơ viết về làng tranh nhưng nhà thơ Hoài Anh lại riêng chọn cho mình một góc độ thích hợp trong Bức tranh gà như ký thác nỗi niềm người nghệ sĩ trong sáng tạo nghệ thuật và sức sống mãnh liệt, trọn vẹn của tranh dân gian. Bài thơ không sa đà vào những chi tiết rối rắm của toàn cảnh, của mô tả thường thấy mà chỉ qua hình ảnh bác nghệ nhân già ngồi in tranh gà làm “điểm tựa”:

Khuôn tranh làng Hồ
Thơm mùi gỗ thị
Vỏ xơ mướp khô
Vuốt trên giấy bản
Sắc màu đã tô

Và phát triển tứ bài thơ trong hình tượng con gà độc đáo với rất nhiều liên tưởng trong quá trình làm tranh. Dưới bàn tay thuần thục và khéo léo của bác thợ già bỗng hiện lên: Con gà đứng dậy - Ơ sao bỗng thấy - Mắt gà chớp nhanh - Mắt bác không chớp… Với sắc màu kỳ ảo, tươi tắn ngạc nhiên hết sức kỳ thú của xử lý chất liệu từ thiên nhiên quanh ta:

Con gà xòe lông
Bảy sắc cầu vồng
Màu đen than cói
Màu xanh gỉ đồng
Màu lam lá chàm
Màu vàng hạt dành
Màu trắng chất điệp
Vỏ sò vỏ hến
Quê bờ biển xanh
Như còn long lanh…

Con gà từ đời sống thường nhật giản dị thân gần là thế bây giờ hiện về trong tranh sống động, có kích tấc bao trùm cả không gian: Cái mào lửa cháy - Cổ vươn tiếng gà - O o bình minh - Chân vàng sừng sững… như tạo dựng sự sống của dòng tranh sống mãi cùng năm tháng: Trẻ như cô gái - Khỏe như lúa đồng.

Con gà - biểu tượng điềm lành, cái đồng-hồ-báo-thức của thiên nhiên tuyệt vời, ước mơ giản dị của bao đời dân Việt như ấm lại vách nửa tường tre: Bao mùa xuân qua - Để màu hồng lại - Sông núi cho xanh - Hồn nước sống mãi - Con gà đứng canh… và lòng người nghệ sĩ dân gian cũng trẻ lại trong niềm vui tái tạo: Bác thợ ngắm tranh - Thấy lòng vỗ cánh - Thấy đời lại xanh…

Hiện thực và ước mơ, nghệ thuật và cuộc đời - nhiều tầng ý nghĩa đan kết nhau trong sáng tạo lặng thầm bền bỉ và nỗi niềm của người nghệ sĩ dân gian trong Bức tranh gà của nhà thơ Hoài Anh như minh chứng cho sự đóng góp vô giá ấy:

Ơi người nghệ sĩ
Tên là dân gian
Góp cùng trời đất
Con gà Việt Nam…

Bây giờ đọc lại, ngẫm lại Bức tranh gà của nhà thơ Hoài Anh viết dưới đạn bom chiến tranh ác liệt, khoảng thời gian cách đây hơn một phần tư thế kỷ vẫn vang vọng tiếng của sự sống trường tồn và sự tiếp tục: Tấm lòng ngàn xưa - Ngàn sau nở mãi… của khát vọng sáng tạo nghệ thuật.

Nguyễn Thanh Kim (chọn và giới thiệu)


0 Comments:

Post a Comment

<< Home